|
Gmina Świlcza
Położenie
Gmina Świlcza jest jedną ze 160 gmin
województwa podkarpackiego. Leży w
centralnej jego części, na północny
zachód od stolicy Podkarpacia –
Rzeszowa. Graniczy od wschodu z miastem
Rzeszów, od północnego wschodu z gminą
Głogów Małopolski, od północy z gminą
Kolbuszowa, od zachodu z gminą Sędziszów
Małopolski, od południa zaś z gminami
Iwierzyce i Boguchwała.
Gmina Świlcza rozpościera się na
pograniczu dwóch makroregionów: Pogórza
Karpackiego i Kotliny Sandomierskiej.
Takie położenie stanowi o jej
niepowtarzalnych walorach krajobrazu.
Makroregiony te różnią się przeszłością
geologiczną, są również podstawowymi
regionami przyrodniczymi tej części
Polski. Rozbijają się one na jednostki
mniejsze – mezoregiony, których w
obrębie Świlczy można wyróżnić trzy:
Podgórze Rzeszowskie, Pradolinę
Podkarpacką oraz Płaskowyż Kolbuszowski.
Rzeźbę terenu Podgórza Rzeszowskiego
charakteryzują niewielkie, lecz urokliwe
wzniesienia rzędu 210-300 m n.p.m.
Najwyższe wzniesienie, w okolicach
Trzciany sięga aż 342 m n.p.m. Walory
krajobrazowe tej części gminy warunkuje
budowa geomorfologiczna w połączeniu z
szatą roślinną. Krajobraz wyżynny (z
dobrymi punktami widokowymi), lessowy,
poprzecinany zadrzewionymi i głębokimi
dolinami potoków, zwanych tu „paryjami”
bądź „baduniami”, gdzieniegdzie,
niezrównanymi jeszcze, wąwozami.
Nieodłącznym akcentem krajobrazu jest
flora opisywanych wzniesień i parowów z
wszędobylskimi olchami i wierzbami.
Niemniejsze osobliwości geograficzno –
przyrodnicze występują w północnej
części gminy. Ta część Świlczy znajduje
się już w pasie Rynny (Pradoliny)
Podkarpackiej – równoleżnikowego,
płaskiego obniżenia szerokości 4-6 km
ciągnącego się u podnóża szeroko
rozumianych Karpat. Przejście Podgórza
Rzeszowskiego w Rynnę Podkarpacką ma
kształt „języków” lessowych,
nieregularnego brzegu a nawet
piaszczysto – lessowych wydm
(niewątpliwie wynik erozji pokrywy
lessowej z przylegających wzniesień),
wpadających w płaskie łąki torfowe.
Obniżenie to, średniej wysokości 180-217
m n.p.m., wykorzystała dla swego koryta
rzeka Mrowla. Dno Rynny Podkarpackiej
wyścieła gruba, kilkumetrowa warstwa
torfu świadcząca nieodparcie o wodnym,
bagnistym charakterze tego obszaru w
przeszłości. Płaskowyż Kolbuszowski to
teren płaski, w większości pokryty
piaskami i porośnięty bujnymi lasami
(iglastymi i mieszanymi).
Pradzieje i historia
Styk Pogórza Karpackiego i Kotliny
Sandomierskiej, na którym położona jest
dzisiejsza gmina Świlcza, był od zarania
dziejów szlakiem wędrówek ludzi w
poszukiwaniu siedlisk. Urozmaicony
krajobraz tych terenów sprzyjał
osadnictwu. W czasach prahistorycznych
występowały tu lesiste wzniesienia,
pełne różnego gatunku zwierząt. W
miejscu, gdzie znajdują się obecnie
zasobne pokłady torfu, niegdyś falowały
rozległe jeziora wypełniające dawne
koryto Prawisły. (Prawisła do ostatniego
zlodowacenie, ok. 10 tys. lat temu,
odprowadzała tędy wody z Karpat do Morza
Czarnego).
Na teranie gminy Świlcza
zewidencjonowano około dwustu stanowisk
archeologicznych, świadczących o
przebywaniu ludzi i zakładaniu osad od
schyłkowego paleolitu (ok. 12 tys. lat
temu), aż do czasów średniowiecznych.
Wśród licznych znalezisk i odkryć, na
szczególną uwagę zasługują dwa. W 1936
roku, podczas prac przy eksploatacji
torfu w Trzcianie, wydobyto 6 siekierek
brązowych (5 z tzw. piętką i 1
tulejkowatą), pochodzących z późnej
epoki brązu (przełom XIII/XII w.
p.n.e.). Prowadzone w Świlczy w latach
70. i 80. XX wieku prace archeologiczne
doprowadziły do odkrycia osady z V w.
n.e., której mieszkańcy trudnili się
obróbką bursztynu. Utrzymywali oni
kontakty handlowe z Rzymianami. Podczas
prac badawczych wydobyto spod ziemi
m.in. bursztynowe paciorki, surowiec
bursztynowy przeznaczony do obróbki,
srebrne fibule (zapinki do spinania
szat) oraz rzymskie monety. Dzięki tym
odkryciom i ich naukowej interpretacji
Świlcza zaistniała w nauce i literaturze
archeologicznej, w skali
międzynarodowej.
W średniowieczu i czasach nowożytnych
(do 1772 r.) ciekawie przedstawiało się
położenie wsi obecnej gminy Świlcza.
Połowa z nich: Świlcza, Rudna Wielka,
Przybyszówka, Bzianka i Woliczka
należały do województwa ruskiego, a
druga połowa: Bratkowice, Mrowla,
Trzciana, Dąbrowa i Błędowa Zgłobieńska,
do województwa sandomierskiego – granice
tych miejscowości był równocześnie
granicą województw. W czasach
piastowskich była to granica państwowa
między Małopolską a Rusią.
Kościelna przynależność tych
miejscowości także była różna. Wsie
leżące w województwie sandomierskim
należały do diecezji krakowskiej,
natomiast wsie województwa ruskiego do
diecezji przemyskiej. Sytuacja zmieniła
się w 1786 roku. Powiększona wówczas
diecezja przemyska wchłonęła rzeczone
parafie i wsie. Po utworzeniu w 1992 r.
diecezji rzeszowskiej parafie leżące na
terenie gminy weszły w jej skład.
Powstał z nich dekanat trzciański (par.:
Trzciana, Świlcza, Bratkowice,
Przybyszówka, Dąbrowa, Błędowa
Zgłobieńska, Bzianka). Parafie Mrowla i
Rudna Wielka pozostały w dotychczasowym,
głogowskim dekanacie.
Przechodząca przez środek gminy droga
E-4, pokrywa się z dawnym traktem
handlowym z Małopolski na Ruś. W
średniowieczu szlak ten wykorzystywali
polscy książęta i ruscy kniaziowie do
wypraw wojennych. Równoległa do drogi
przebiega linia kolejowa, wybudowana w
latach 1856 -1858 jako „kolej
arcyksięcia Karola Ludwika”, łącząca
niegdyś Wiedeń i Lwów.
Gmina
W 1934 roku, rozporządzeniem ministra
spraw wewnętrznych (z dn. 14 lipca)
utworzono w powiecie rzeszowskim 11 gmin
wiejskich. Jedną z nich była gmina
Świlcza, w skład której weszły:
Bratkowice, Bzianka, Dąbrowa, Mrowla,
Pogwizdów Nowy, Przybyszówka, Rudna
Mała, Rudna Wielka, Świlcza, Trzciana i
Woliczka.
Świlcza była największą gminą powiatu.
Jej obszar wynosił wówczas 140,4 km2i
był zasiedlony przez 14843 mieszkańców
(3155 budynków mieszkalnych). Gmina była
na tyle rozległa i ludna, iż pod koniec
lat 30. XX wieku snuto plany podzielenia
jej na część południową z siedzibą w
Mrowli i część północną z siedzibą w
Świlczy. Wybuch wojny udaremnił te
zamiary. Pierwszy okres funkcjonowania
gminy Świlcza zakończył się w 1954 r.
Pomiędzy 1935 a 1973 rokiem gminy
zbiorowe zastąpiono gromadami i,
stojącymi na ich czele, Gromadzkimi
Radami Narodowymi. W roku 1973 odrodzono
zbiorową gminę z siedziba w Świlczy.
Obecną gminę Świlcza tworzy 10
miejscowość: Bratkowice, Bzianka,
Dąbrowa, Mrowla, Przybyszówka, Rudna
Wielka, Świlcza, Trzciana i Woliczka.
Rozpościera się ona na 128,4 km2. Liczy
przeszło 18 tysięcy mieszkańców.
|
